Πόσο επικίνδυνες είναι τελικά οι οθόνες για τα παιδιά;

Η τεχνολογία στο εδώλιο, αλλά… με αμφισβητούμενα στοιχεία

Τα τελευταία χρόνια, οι οθόνες έχουν γίνει ο μεγάλος «ένοχος» της εποχής. Από τα smartphones και τα τάμπλετ μέχρι τα social media και τα βιντεοπαιχνίδια, η χρήση τους από τα παιδιά και τους εφήβους έχει συσχετιστεί με αυξημένα επίπεδα κατάθλιψης, διαταραχές ύπνου και προβλήματα συμπεριφοράς. Ωστόσο, ένας αυξανόμενος αριθμός επιστημόνων φαίνεται να αμφισβητεί πόσο επιστημονικά τεκμηριωμένες είναι αυτές οι ανησυχίες.

Το πρόβλημα των επιφανειακών συσχετίσεων

Ο καθηγητής ψυχολογίας Pete Etchells από το Bath Spa University, ο οποίος έχει μελετήσει εκτενώς τα διαθέσιμα δεδομένα, επισημαίνει ότι πολλές από τις κραυγαλέες προειδοποιήσεις γύρω από τις οθόνες βασίζονται σε ελλιπείς ή αδύναμες επιστημονικές αποδείξεις. Όπως λέει, μεγάλο μέρος των στοιχείων προέρχεται από αυτοαναφορές – δηλαδή από το τι δηλώνουν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες. Όμως η ανθρώπινη μνήμη δεν είναι αξιόπιστος μετρητής και η ερμηνεία των αποτελεσμάτων μπορεί να οδηγήσει σε παραπλανητικά συμπεράσματα.

Για παράδειγμα, το γεγονός ότι αυξάνονται ταυτόχρονα οι πωλήσεις παγωτών και τα περιστατικά καρκίνου του δέρματος το καλοκαίρι δεν σημαίνει πως το παγωτό προκαλεί καρκίνο – απλώς και τα δύο συνδέονται με τις υψηλές θερμοκρασίες. Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με τη χρήση οθονών: η κατάθλιψη ή η μοναξιά ίσως προηγούνται της τεχνολογικής απορρόφησης και όχι το αντίστροφο.

Τι δείχνουν οι μελέτες;

Μια ανασκόπηση της Αμερικανικής Ψυχολογικής Ένωσης το 2021, που εξέτασε 33 μελέτες μεταξύ 2015 και 2019, κατέληξε στο ότι η χρήση οθονών έχει ελάχιστο ρόλο στη διαμόρφωση της ψυχικής υγείας των νέων.

Επιπλέον, μια μετα-ανάλυση του 2024 από διάφορες χώρες δεν βρήκε ισχυρές ενδείξεις ότι το φως των οθονών επηρεάζει αρνητικά τον ύπνο, ακόμα και όταν η χρήση γίνεται λίγο πριν την κατάκλιση.

Η φύση της χρήσης μετρά περισσότερο από τη διάρκεια

Σύμφωνα με τον καθηγητή Etchells, είναι λάθος να μετράμε απλώς τον χρόνο μπροστά από μια οθόνη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι κάνει το παιδί κατά τη διάρκεια αυτής της χρήσης. Πρόκειται για εκπαιδευτική, κοινωνική ή δημιουργική δραστηριότητα; Ή μήπως για παθητικό scrolling και απομόνωση;

Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική. Άλλωστε, μια μεγάλη μελέτη σε ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο που ανέλυσε 11.500 εγκεφαλικές τομογραφίες παιδιών ηλικίας 9-12 ετών, δεν εντόπισε καμία σύνδεση ανάμεσα στη χρήση οθονών και προβλήματα γνωστικής λειτουργίας ή ψυχικής υγείας.

Τα social media στο στόχαστρο

Παρά τις θετικές φωνές, υπάρχουν και αντίθετες απόψεις. Η καθηγήτρια Jean Twenge θεωρεί ότι η χρήση κοινωνικών δικτύων αποτελεί βασικό παράγοντα στην αύξηση της κατάθλιψης στους Αμερικανούς εφήβους. Όπως εξηγεί, τα στοιχεία που συνέδεαν διαφορετικές υποομάδες εφήβων με κοινό παρονομαστή ήταν η υπερβολική online παρουσία, η μείωση του ύπνου και η απομάκρυνση από τις κοινωνικές επαφές.

Πράγματι, μια δανέζικη μελέτη του 2024 που περιόρισε τον χρόνο μπροστά από τις οθόνες σε μόλις τρεις ώρες την εβδομάδα για δύο εβδομάδες, κατέγραψε βελτίωση στην ψυχολογική ευεξία και ενίσχυση της κοινωνικής συμπεριφοράς των παιδιών. Ωστόσο, οι ερευνητές ήταν προσεκτικοί, σημειώνοντας ότι τα αποτελέσματα χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση.

Η μοναξιά ως κρυφή μεταβλητή

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα έρχεται από μελέτη που εξέτασε τη σχέση μεταξύ χρήσης τηλεφώνων και κατάθλιψης. Το βασικό εύρημα ήταν πως δεν ευθύνεται το κινητό αυτό καθαυτό, αλλά η μοναξιά – ένας παράγοντας που συχνά ωθεί τους νέους προς την τεχνολογία και όχι το αντίστροφο.

Η τελική ετυμηγορία

Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση στο ερώτημα πόσο «κακές» είναι οι οθόνες για τα παιδιά. Αυτό που προκύπτει από τις πιο αξιόπιστες έρευνες είναι πως ο χρόνος οθόνης δεν είναι από μόνος του πρόβλημα, αλλά το ποιόν, οι συνθήκες χρήσης και το ευρύτερο κοινωνικό και συναισθηματικό πλαίσιο παίζουν πολύ πιο κρίσιμο ρόλο.

Όπως λέει ο καθηγητής Andrew Przybylski: «Αν η τεχνολογία όντως κατέστρεφε την ψυχική υγεία των παιδιών, θα το βλέπαμε καθαρά. Το ανθρώπινο μυαλό δεν είναι τόσο εύθραυστο».