Η ελληνική λέξη που δεν μεταφράζεται και η σχέση της με την Αργολίδα

Μια έννοια βαθιά ριζωμένη στην ελληνική ψυχή

Υπάρχουν λέξεις που ταξιδεύουν εύκολα από γλώσσα σε γλώσσα, κι άλλες που παραμένουν «εγκλωβισμένες» στον πολιτισμό που τις γέννησε. Μια από αυτές είναι το «φιλότιμο», μια λέξη που οι Έλληνες χρησιμοποιούν καθημερινά, αλλά η οποία δεν έχει ακριβές ισοδύναμο σε καμία άλλη γλώσσα.

Το BBC, στο αφιέρωμά του «The Greek word that can’t be translated», προσπάθησε να ξετυλίξει το νήμα αυτής της έννοιας, ανακαλύπτοντας την πολυπλοκότητά της και τις βαθιές της ρίζες.

Η ιστορία από το Τολό που το έκανε παγκοσμίως γνωστό

Το ταξίδι του «φιλότιμου» στη διεθνή δημοσιότητα ξεκινά από το Τολό Αργολίδας, στην ανατολική ακτή της Πελοποννήσου. Εκεί, ο Γερμανός συγγραφέας Andreas Deffner έμαθε για πρώτη φορά τη σημασία του, χάρη σε ένα μικρό περιστατικό φιλοξενίας.

Ένα πρωινό, η γιαγιά Βαγγελιώ, ιδιοκτήτρια του ξενώνα του, τον ρώτησε: «Καλημέρα, πώς είστε;». Ο ίδιος απάντησε, νυσταγμένα, «Έτσι κι έτσι». Λίγο αργότερα, η ίδια και η κόρη της, Ειρήνη, του έφεραν μια ζεστή κοτόσουπα. Όταν ρώτησε τον γιο της, Περικλή, τι είχε συμβεί, πήρε την απάντηση: «Αν απαντήσεις “έτσι κι έτσι”, οι ντόπιοι νομίζουν ότι είσαι άρρωστος και το φιλότιμό τους, τους κάνει να θέλουν να σε βοηθήσουν να αισθανθείς καλύτερα».

Αυτό το περιστατικό έγινε η αφορμή για το βιβλίο του «Filotimo!: Abenteuer, Alltag und Krise in Griechenland», που είναι αφιερωμένο αποκλειστικά στην έννοια του φιλότιμου.

Δυσκολία στον ορισμό και η πολυδιάστατη σημασία

Ακόμη και οι ίδιοι οι Έλληνες δυσκολεύονται να συμφωνήσουν σε έναν κοινό ορισμό.

Το BBC κατέγραψε διαφορετικές απόψεις:

• «Να κάνεις το σωστό» – Πηνελόπη Καλαφάτη, γιατρός

• «Να αγαπάς και να τιμάς τον Θεό και την κοινωνία» – Νικόλας Παπανικολάου, ιερέας

• «Να προσπαθείς για την τελειότητα» – Κωστής Θωμόπουλος, ηθοποιός

• «Να βγαίνεις από το comfort zone σου για να βοηθήσουμε κάποιον που έχει ανάγκη» – Τατιάνα Παπαδοπούλου, εθελόντρια στο camp προσφύγων Μαλακάσας

Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη Ελλάδα

Η λέξη προέρχεται από την αρχαία ελληνική «φιλοτιμία», η οποία στους στίχους του Πίνδαρου σήμαινε «αγάπη για την τιμή» ή «φιλοδοξία», πολλές φορές με αρνητική χροιά.

Στην κλασική Αθήνα, γύρω στον 4ο – 5ο αιώνα π.Χ., απέκτησε θετικότερο περιεχόμενο, δηλώνοντας τον πολίτη που υπηρετεί την κοινότητά του με αφοσίωση.

Κατά την Οθωμανική περίοδο, το φιλότιμο έγινε ο συνεκτικός δεσμός των ελληνικών κοινοτήτων, υποκαθιστώντας τη θεσμική εμπιστοσύνη με την προσωπική τιμή, την υπερηφάνεια και την αλληλεγγύη.

Ηρωισμός και ανθρωπιά στην πράξη

Στη Μάχη της Κρήτης το 1941, οι ντόπιοι ρίσκαραν τη ζωή τους για να προστατεύσουν στρατιώτες των Συμμάχων, παρά την πείνα και τον κίνδυνο εκτέλεσης. Στη σύγχρονη εποχή, οι εικόνες των γιαγιάδων της Λέσβου και του ψαρά Στρατή Βαλιαμού να φροντίζουν πρόσφυγες έγιναν σύμβολα αυτής της νοοτροπίας. «Τι το ξεχωριστό κάνω; Δεν θα κάνατε το ίδιο;» αναρωτιόταν η 86χρονη Αιμιλία Καμβύση, εκφράζοντας την πεμπτουσία του φιλότιμου.

Ο «ορισμός» του Deffner

Όταν ρωτήθηκε πώς θα περιέγραφε το φιλότιμο, ο Deffner απάντησε:

«Δυο – τρεις θετικές σκέψεις, ένα λίτρο όρεξη για ζωή, 500 γραμμάρια φιλοξενίας, 10 σταγόνες συμπάθειας, μια ουγκιά υπερηφάνειας, αξιοπρέπεια και η εσωτερική φωνή μας».